Fouten maken hoort pijn te doen?!

Tijdens de Creative Capital conferentie die ik 17 en 18 maart bijwoonde was het Geert Lovink die deze op mij 19e eeuws overkomende uitspraak deed. Leren en fouten maken doet pijn. Onderwijs is niet leuk. Het hoort pijn te doen, anders werkt het niet. Dit was tijdens de sessie 'Open Innovation' waarbij ingegaan werd op onderwijs in het bijzonder.

Ik hield me nog net in om niet keihard 'Onzin!' door de zaal te roepen, maar dit is het type gedachte waardoor het met de kenniseconomie in Nederland ook in de komende jaren wel niet zo'n vaart zal lopen, en ons 'creatief kapitaal' wel bescheiden zal blijven.

Fouten maken moet leuk zijn, wil je leren en vooral levenslang leren tot een blijvend succes maken. Maar tot mijn verbazing wordt leuk meteen gelijkgesteld met 'alleen makkelijke dingen doen, zonder regels, zonder verplichting, zonder doelen' en falende onderwijsvormen waarbij gewacht wordt tot leerlingen zelf op het idee komen iets te willen leren. Dat is allemaal onzin.

Leren is inderdaad moeilijk. Je moet als lerende namelijk uit je comfort-zone stappen om iets nieuws te kunnen ervaren, en dat is altijd op zijn minst een beetje eng. Maar dat wil niet zeggen dat het niet leuk kan zijn. Het wordt pas onleuk als er verwacht wordt dat je iets meteen goed doet, als je niet in de gelegenheid wordt gesteld om fouten te maken in een veilige omgeving (school!) en die fouten te onderzoeken, en te achterhalen waarom iets niet lukte. Het leuke van het oplossen van een puzzel of raadsel zit hem immers niet in het in 1 keer tot de oplossing komen, maar in de voldoening dat het is gelukt omdat je er een inspanning voor hebt geleverd. De lol is er gauw af wanneer je die speurtocht je niet gegund wordt door een leraar, maar elke fout meteen wordt afgestraft met hoon of onvoldoendes. Dat laatste is een cultuuraspect (Hofstede's risicomijdend gedrag), en heeft niets te maken met het leren zelf. Het mogen maken en zelf herstellen van fouten is een uitstekende leerwijze, die bovendien ook door mensen als zodanig wordt gewaardeerd. (zoals bleek uit de cijfers die Rishab Aiyer Ghosh  van de Universiteit Maastricht in de discussie inbracht)

'Leuk' is niet synoniem met 'zonder regels, zonder doelen, zonder verplichting'. Natuurlijk is het nodig om eindniveau's te definiëren, natuurlijk is het nodig om eisen te stellen. Dat legt nou precies de lat voor lerenden neer die maakt dat ze uit hun comfort-zone stappen. En natuurlijk is het nodig informatie aan te dragen, mensen te laten zien wat er in de wereld te doen is, zodat je je een mening kunt vormen over wat je interessant, leuk en de moeite waard vindt. Dat is waar diverse vrije onderwijsvormen de mist ingaan. Maar waar komt de notie vandaan dat dat allemaal niet leuk zou kunnen zijn?

Door 'leren doet pijn' als uitgangspunt te nemen, maak je van leren iets bedreigends, in plaats van uitdagends. Door leuk met makkelijk, en pijn met moeilijk gelijk te stellen maak je van stil blijven staan een deugd en van verandering een bedreiging. De enige die daarbij op de korte termijn gebaat is is degene voor de klas, omdat het creëren van een stimulerende veilige omgeving waarin plek is voor iedere leerling meer energie kost. Op de lange termijn is het ook desastreus voor de docent. Zet een groep onderwijzers of leraren bij elkaar en hoor hoe ze elkaar begroeten met de vraag "Hoe lang moet jij nog?" en je weet wat ik bedoel.

Een gelijksoortige merkwaardige stroming in dezelfde discussie was de notie dat het bovenstaande allemaal een natuurlijk gegeven is, en dat alleen het systeem van bovenaf volledig omgooien zou kunnen helpen, en dat dat niet reëel was en bovendien leidt tot de hierboven al genoemde falende vrije onderwijsvormen. Een dergelijke 'alles of niets' redenering maakt het wel heel makkelijk om de verantwoordelijkheid voor de huidige situatie niet bij jezelf, maar bij het anonieme systeem neer te leggen. Er zijn vele mogelijkheden om met kleine stappen ook binnen het bestaande onderwijssysteem klimaatverandering tot stand te brengen. Elmine Wijnia's experiment met een weblog in de klas is daar een goed voorbeeld van: effectief en toch kleinschalig en zonder revolutie te beogen.

De discussiestopper 'het enige alternatief is vrij en ongestructureerd onderwijs en dat werkt niet' is volgens mij dan ook slechts een manier om te vermijden dat we bij onszelf te rade moeten gaan en zelf zullen moet leren veranderen. Dan moeten we namelijk ineens uit onze eigen comfort-zone stappen, en we hebben van Geert Lovink en zijn collega's  ingeprent gekregen dat die inspanning niet leuk kan zijn maar juist veel pijn doet, dus dat willen we niet.